امین رجبیان

بینامتنیت. تغییر وضعیت شعر فارسی پس از نیما / امین رجبیان

بینامتنیت

 

تغییر وضعیت شعر فارسی پس از نیما

در بحثی که تحت عنوان بینامتنیت(intertextuality) مطرح می‌شود پرداخته می‌شود به اینکه هر متنی پیش متنی دارد و در نسبت با سایر متون است که خلق و فهم می‌شود.

منتقد فرانسوی «ژولیا کریستوا» که این نظریه را به او نسبت می دهند، معتقد بودند هر متنی آمیزه ای از نقل قول ها و حاصل جذب و تغییر شکل متون دیگر است. کریستوا که تحت تاثیر چند صدایی باختین نظریه خودش را مطرح کرده بود بینامتنیت را یک بدیل در مقابل فردگرایی هنر مدرن می‌دانست.

 بینامتنیت کریستوا یک بینامتنیت بیرونی یا برونزاست.ازین جهت که به دنبال رد پای متن های پیشین در خلق اثر می‌گردد. در مقابل بینامتنیتی که بارت مطرح می‌کند درونزا است و به فرایند فهم اثر ادبی معطوف است . به عبارتی به دنبال آن پیش متن هاییست که خواننده بر اساس آنها به مصاف اثر می‌رود و ازین نظر مهم است که در حقیقت تقدم و تاخر را در فهم متون تاریخی دخیل نمی‌کند.چه بسا شما یک متن قدیمی را بر اساس یک متن جدید درک کنید و متن جدید پیش-متنِ متن قدیمی تر باشد..فی المثل متألهان و متکلمان دینی مسلمان با پیش متن قراردادن قرآن به سراغ سایر کتب مقدس می‌روند...که منتهی به نوعی روش‌شناسی کلامی می‌شود.

هارولد بلوم، روانشناس و نظریه پرداز ادبی یک مفهومی را صورت بندی کرده اند تحت عنوان (اضطراب تاثیر)یا فوبیای تاثیر. بلوم برای شرح مفهوم (اضطراب تاثیر) از رابطه پدر و پسری یا عقده ادیپ استفاده می‌کند که توضیح مفصل اش در این بحث نمی گنجد. بلوم ـمعتقد است شاعران بزرگ اتفاق های بزرگند و شاهد وقایع بزرگ در زمان خود

برای مثال حکیم ابوالقاسم فردوسی در هجوم اعراب، حافظ در دوران حمله‌ی مغول و یا نیما که در دوران تحولات اجتماعی میزیسته اند.با عطف به نظریه بلوم می‌توان گفت نیروی محرکه‌ی بسیاری از جنبش‌های ادبی در تاریخ ادبیات همین فرار از تاثیر گذشتگان است.چنانکه در مورد نیما می‌بینیم وی با وجود تسلطی که در سرایش قدمایی دارد، در افسانه چگونه آهنگ نو کردن قالب های کهنه می‌کند و در آثار بعدی بنای خودش را پایه‌ریزی می‌کند

در نظریه بینامتنیت که توسط کریستوا مطرح می شود ما با دو مفهوم سرو کار داریم یکی مفهوم (فراروی) و دیگری مفهوم(جایگردی) نظریه کریستوا به نوعی چرخش در مبنای شناختی زبانشناسی سوسور هم محسوب می‌شود.

به این عبارت که در زبانشناسی سوسور زبان یک نظام ایستا از نشانه هاست و نسبت میان دال و مدلول یک نسبت درونزا و ارتباطی است که بر مبنای تفاوت صرف رابطه ها میان نشانه ها و مفاهیم مطرح می‌شود .

 در حالیکه در نظریه بینامتنیت کریستوا تاکید بر یک فرایند دلالتی وجود دارد و در حقیقت نوعی پویایی وجود دارد که نشانه ها در متن همواره ارجاع دارند به متن ها و وقایع تاریخی و همینطور به سوژه‌ی فعال...

به عبارتی یک متن خلاق یک متنی است که همواره در پی فراروی از متن های دیگر و جایگردی میان متن های دیگر است. در اینجا برای اینکه بحث ملموس تر بشود می‌خواهم به تغییر تاریخی که نیما برای شعر فارسی رقم زد اشاره کنیم.پیش از آن بهتر است توجه داشته باشیم که بینامتنیت یک فعلیت صرفا درون متنی نیست بلکه به متن به مثابه تاریخ و فعلیت آگاهی تاریخی سوژه‌ی شناسا توجه دارد پس نه فقط در برگیرنده مفاهیم بلکه شامل ساختارها ، سبک ها و رویه های تاریخی در ادبیات هم می‌شود.

طبق نظریه بینامتنیت زبان چه از نظر ساختار و چه از نظر محتوا و مفاهیم یک فرایند همواره نوشونده و در حال تغییر است. بنابراین وقتی که نیما به مدد دانش ادبی و انگیزه های زیبایی شناسی اش، شعر را از برخی الزامات و قیود ساختاری رها می‌کند در حقیقت بنوعی شعر را در معرض فراروی از یک گفتمان بسته‌ی تاریخی قرار می‌دهد که تا آن زمان بر شعر فارسی حاکم بوده...

.بان در مرزهایی که شاعر و نویسنده را به خلاقیت فرامیخواند امکانات لایتناهی در اختیارش قرار می‌دهد و این هنرمندان و شاعران واقعی هستند که تمهیداتی را ترتیب می‌دهند تا از چنین امکاناتی بهترین (و نه الزاما بیشترین )استفاده ها را ببرند...

کاری که نیما و شاعران پسانیمایی تا دهه اخیر مدام دارند انجام می‌دهند این است که چار چوب های فرمی و دستوری نظیر عروض و قافیه و ساختار متداول نحوی زبان معیار را به چالش طلبیده و همواره فرم های جدیدی از سرایش را بوجود بیاروند.و این کار را در یک زمینه بینامتنی از ساختارها و الگوهای جدید زبانی و همچنین مفاهیم و محتوای فکری معاصر انجام دهند.امین رجبیان.


 

 

 

این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)
  • آخرین ویرایش در یکشنبه, 13 بهمن 1398 ساعت 01:33
  • اندازه قلم

درباره ایرانشعر

 

وبسایت ادبی-هنری ایرانشعر با تکیه بر نگره‌ای نقد محور و اجتماعی بر آن است تا به شناسایی و سامان بخشی آن دسته حرکت های خلاقه ی شعری و ادبی بپردازد که در بطن ادبیات معاصر ایران در جریان‌اند.این وب‌سایت بر مبنای اخلاق نقد حرفه‌ای و حفظ حقوق اجتماعی شاعران و مولفان در عرصه‌ی نگارش و با هدف نشر آثار تولیدی شاعران جوان که از سطح قابل قبولی از شعریت و ادبیت برخوردار باشند و بدون توجه به هر نام و امضایی تشکیل شده، ضمن دوری از جریان های (مسلط شعر و ادبیات وابسته،جشنواره‌ای و رسمی)می‌خواهد تریبونی مستقل برای آثار مستقل و خلاقه ی شعر،داستان،نقد و نظریه‌ی ادبی باشد.افراد علاقه‌مند جهت همکاری با تحریریه می‌توانند رزومه‌ی حرفه‌ای خود را به آی دی های زیر در تلگرام ارسال نمایند:

Amynrjbyan1981@

ShimaQasemi@